Οι διαταραχές του λόγου και της ομιλίας είναι διαταραχές που σχετίζονται με την ικανότητα στην κατανόηση και τη σωστή εκφορά της γλώσσας, με αποτέλεσμα να επηρεάζεται η επικοινωνία. Ωστόσο υπάρχουν βασικές και σημαντικές διαφορές μεταξύ τους. Στις διαταραχές του λόγου μιλάμε για δυσκολίες που έχουν σχέση με την κατανόηση ή την χρήση των λέξεων ή και προτάσεων. Αφορά λοιπόν τον εκφραστικό λόγο, ενώ οι διαταραχές της ομιλίας αναφέρονται σε λειτουργικές δυσκολίες και αφορούν την άρθρωση, φώνηση και ροή. Σε ένα άτομο είναι επίσης πιθανό να συνυπάρχουν και οι δύο μορφές διαταραχής, δηλαδή τόσο η διαταραχή λόγου όσο και η διαταραχή ομιλίας ταυτόχρονα.
Οι διαταραχές λόγου στα παιδιά σχετίζονται με την ανάπτυξη της γλωσσικής ικανότητας. Μπορούν να επηρεάζουν διάφορους τομείς, όπως την κατανόηση και την ομιλία, αλλά και ευρύτερα την επικοινωνία. Μιλάμε για διαταραχή της γλωσσικής ανάπτυξης όταν αυτή εκδηλώνεται σε πρώιμη παιδική ηλικία. Σε αυτήν την περίπτωση, παρατηρείται δυσκολία στη νοητική παραγωγή της γλώσσας και επηρεάζεται η δομή και η απόκτηση του λόγου.
Οι διαταραχές του λόγου αποτελούν τη συχνότερη μορφή αναπτυξιακών διαταραχών, με επιπολασμό περίπου 8%, ενώ τα αγόρια επηρεάζονται περίπου διπλάσια συχνά από ότι τα κορίτσια.
Πιθανές αιτίες για τις διαταραχές του λόγου
Είναι πιθανό οργανικοί, ψυχικοί ή κοινωνικοί παράγοντες,(γενετική προδιάθεση, νευρολογικές ασθένειες π.χ. μετά από έλλειψη οξυγόνου, νοητική υστέρηση, αυτισμός ή περιβάλλον με χαμηλά γλωσσικά ερεθίσματα) μπορεί να οδηγήσουν σε διαταραχές του λόγου. Οι διαταραχές του λόγου προκαλούνται συχνά από προβλήματα στην ακοή κατά την παιδική ηλικία ή από κάποια αναπηρία. Επίσης, μια παρατεταμένη μέση ωτίτιδα κατά τις ευαίσθητες φάσεις της γλωσσικής ανάπτυξης (δηλαδή περίπου μεταξύ του 2ου και του 3ου έτους της ζωής) ή μια δυσπλασία των ακουστικών οργάνων αυξάνει τον κίνδυνο για διαταραχή του λόγου. Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι η γλωσσική ανάπτυξη εξελίσσεται διαφορετικά σε κάθε παιδί, επομένως δεν υπάρχει αμέσα λόγος ανησυχίας. Μάλιστα, μπορούμε να πούμε ότι τα αγόρια αναπτύσσονται γλωσσικά πιο αργά από τα κορίτσια.
Οι διαταραχές του λόγου στους ενήλικες (αφασία, λεκτική απραξία) προκύπτουν κυρίως από επίκτητες νευρολογικές βλάβες που επηρεάζουν το γλωσσικό κέντρο του εγκεφάλου. Κύρια αιτία αποτελεί το εγκεφαλικό επεισόδιο, το οποίο ευθύνεται για περίπου το 80% των περιπτώσεων. Άλλες αιτίες είναι οι εγκεφαλικές αιμορραγίες, κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις νευροεκφυλιστικές νόσοι ή φλεγμονώδεις νόσοι του εγκεφάλου.
Οι διαταραχές ομιλίας στα παιδιά εκδηλώνονται ως δυσκολίες στην άρθρωση, στον συντονισμό των στοματοπροσωπικών μυών, ή στη ροή του λόγου, ενώ η κατανόηση της ομιλίας παραμένει άθικτη. Συνηθισμένα συμπτώματα είναι η ασαφής ομιλία, οι αντικαταστάσεις φθόγγων, ο τραυλισμός ή η ταχυλαλία. Οι διαταραχές ομιλίας στα παιδιά μπορούν να οφείλονται σε βιολογικούς, νευρολογικούς ή και κοινωνικούς παράγοντες. Συχνά πρόκειται για έναν συνδυασμό αιτιών που επηρεάζουν την άρθρωση και τη ροή του λόγου.
Βιολογικά και οργανικά αίτια
-
Προβλήματα ακοής: Είναι από τις πιο συχνές αιτίες, καθώς τα παιδιά μπορούν να αναπαράγουν σωστά τους ήχους μόνο αν τους ακούν καθαρά.
-
Νευρολογικοί παράγοντες: Διαταραχές στο κέντρο του λόγου στον εγκέφαλο μπορεί να εμποδίσουν τον έλεγχο των οργάνων ομιλίας.
-
Γενετική προδιάθεση: Πολλές διαταραχές (όπως ο τραυλισμός) εμφανίζονται συχνά σε μέλη της ίδιας οικογένειας, υποδεικνύοντας κληρονομικότητα.
-
Ανατομικά ζητήματα: Ανωμαλίες στο στόμα, την γλώσσα ή την υπερώα, καθώς και η αδυναμία των μυών της στοματικής κοιλότητας, δυσκολεύουν την άρθρωση.
Αναπτυξιακά αίτια
-
Γενική αναπτυξιακή καθυστέρηση: Οι διαταραχές ομιλίας συχνά συνυπάρχουν με καθυστερήσεις στην κίνηση ή την αντίληψη.
-
Ειδικές αναπτυξιακές διαταραχές: Πρόκειται για συγκεκριμένα προβλήματα στην ωρίμανση της ομιλίας, ακόμα και όταν η νοημοσύνη του παιδιού είναι φυσιολογική.
Περιβαλλοντικοί και Κοινωνικοί Παράγοντες
-
Έλλειψη γλωσσικών ερεθισμάτων: Η περιορισμένη αλληλεπίδραση με τους γονείς ή ένα περιβάλλον φτωχό σε ερεθίσματα μπορεί να καθυστερήσει την εξέλιξη.
-
Ψυχοκοινωνική πίεση: Έντονα συναισθηματικά βιώματα, παραμέληση ή κοινωνική απομόνωση μπορούν να επηρεάσουν αρνητικά τον τρόπο ομιλίας.
Στους ενήλικες, οι διαταραχές ομιλίας εμφανίζονται συνήθως ως αποτέλεσμα ασθενειών ή τραυματισμών (επίκτητες διαταραχές). Σε αντίθεση με τα παιδιά, εδώ η αιτία είναι συνήθως βλάβη σε συστήματα που είχαν ήδη αναπτυχθεί πλήρως.
Νευρολογικά Αίτια
Αυτή είναι η πιο συνηθισμένη ομάδα αιτιών για διαταραχές ομιλίας στην ενήλικη ζωή:
-
Εγκεφαλικό επεισόδιο ή εγκεφαλική αιμορραγία: Η συχνότερη αιτία για ξαφνικές διαταραχές, όπως η δυσαρθρία ή η απραξία λόγου.
-
Κρανιοεγκεφαλικές κακώσεις: Τραυματισμοί από ατυχήματα που επηρεάζουν την κίνηση των οργάνων ομιλίας ή τον νευρικό έλεγχο.
-
Εκφυλιστικές νόσοι: Ασθένειες όπως η νόσος Parkinson, η Σκλήρυνση κατά Πλάκας (MS), η ALS ή η νόσος Huntington οδηγούν συχνά σε σταδιακή επιδείνωση της προφοράς και του ελέγχου της φωνής.
-
Όγκοι στον εγκέφαλο ή φλεγμονές: Διαδικασίες που καταλαμβάνουν χώρο ή φλεγμονώδεις νόσοι του εγκεφάλου μπορεί να διαταράξουν τα κέντρα ομιλίας.
Φυσικά και Οργανικά Αίτια
Διαταραχές που επηρεάζουν άμεσα τα όργανα που συμμετέχουν στην ομιλία:
-
Όγκοι στην περιοχή του στόματος και του λαιμού: Καρκίνος της γλώσσας, του φάρυγγα ή του λάρυγγα, καθώς και οι χειρουργικές επεμβάσεις για την αντιμετώπισή τους.
-
Προβλήματα στις φωνητικές χορδές: Παράλυση των χορδών, οζίδια (κάλοι) ή πολύποδες που επηρεάζουν σημαντικά την παραγωγή φωνής.
-
Οδοντιατρικά προβλήματα: Κακές θέσεις δοντιών ή τεχνητές οδοντοστοιχίες που δεν εφαρμόζουν σωστά μπορεί να δυσκολέψουν την άρθρωση (π.χ. ψεύδισμα).
Ψυχογενείς και Εξωγενείς Παράγοντες
-
Ψυχοσωματικές αντιδράσεις: Έντονη συναισθηματική πίεση, στρες ή τραύματα μπορεί να προκαλέσουν ψυχογενή τραυλισμό ή ακόμα και απώλεια φωνής.
-
Επήρεια ουσιών: Οξεία δηλητηρίαση (π.χ. από αλκοόλ) ή παρενέργειες ορισμένων φαρμάκων (π.χ. αντικαταθλιπτικά) μπορεί να προκαλέσουν προσωρινά προβλήματα ομιλίας.
-
Απώλεια ακοής: Η βαρηκοΐα που αυξάνεται με την ηλικία μπορεί να οδηγήσει σε μειωμένο έλεγχο της άρθρωσης (ακουστική διαταραχή ομιλίας).